Marie Anderson (1842-1917)

Veteraan der Vrije Gedachte

Dit boek is de biografie van Anna Maria Anderson (1842-1917), feministe, schrijfster, vegetariër en dierenactiviste in een tijd dat zulke opvattingen en activiteiten voor een vrouw beslist niet voor de hand lagen.

Marie Anderson (1842-1917) is buiten Multatuli-kringen totaal vergeten. Misschien komt dat doordat ze na juli 1869 in het buitenland heeft gewoond, eerst in Frankrijk en vanaf 1871 tot het einde van haar leven in Duitsland. Maar dat is ten onrechte: ze was haar tijd ver vooruit in haar strijd tegen misstanden in elke vorm – het repressieve christendom, de discriminatie van vrouwen of de mishandeling van dieren. Het kon haar weinig schelen dat ze met haar eerlijkheid en waarheidsliefde vijanden maakte. Als een van de eersten in Nederland pleitte zij in 1864 voor volstrekte gelijkheid tussen man en vrouw, toen vroege feministes als Elise van Calcar en Mienette Storm alleen nog maar een lans durfden breken voor onderwijs en werk voor vrouwen. De manier waarop Marie schreef over vrouwelijke seksualiteit en de behoefte aan voorbehoedmiddelen was ongehoord in haar tijd.

Ze schreef om den brode, zoals haar historische romans, óf om haar mening te uiten in de publieke discussie. Dat zij kon leven van haar pen, zij het karig, was voor een negentiende-eeuwse vrouw een grote prestatie. De meeste schrijvers hadden in die tijd neveninkomsten of verwierven die door lezingen, zoals Multatuli. Zij hield met haar schrijverij niet alleen het hoofd boven water, maar zorgde er ook voor dat haar onwettige zoon zijn muzikale talent kon ontplooien. Haar strijd om het bestaan was des te zwaarder vanwege de discriminatie waaraan ze als ongehuwde moeder blootstond.

De onverbloemde stukken die ze als onstuimige jonge vrouw in De Dageraad schreef, werden haar niet in dank afgenomen. De toon van afwijzing door de goegemeente was daarmee gezet en leidde tot een negatieve houding ten opzichte van alles wat zij nadien publiceerde. Volgens haarzelf werd ze in Nederland verguisd omdat ze zich niet schikte naar de vaderlandse benepenheid: ze weigerde ‘klein’ te zijn en eiste de vrijheid op om ‘ruim’ te denken. Haar essayistische werk werd gekenmerkt door een felle, polemische toon, overtuigd als ze was van haar eigen gelijk.

Haar literaire werk doet niet onder voor dat van haar tijdgenote Louise Stratenus, ook zo’n veelschrijfster met wel veertig pseudoniemen. In haar romans verwerkte Marie eigentijdse problemen. In Claartje moet de buitenechtelijke Clara Haverkamp kiezen tussen haar zangcarrière en het huwelijk. Ze kiest voor het huwelijk, in de hoop op maatschappelijke rehabilitatie als blijkt dat haar ouders toch gehuwd waren. Haar echtgenoot ontpopt zich echter als een dwingeland. Claartje loopt vast op de onrechtvaardige eisen die aan een getrouwde vrouw worden gesteld en op de vooroordelen van haar tijd. Levenslang berouwt ze haar keuze voor de echtelijke onvrijheid. Het boek werd afgemaakt door een mannelijke criticus, wiens zelfingenomenheid hem verhinderde te zien wat hem nu eigenlijk zo ergerde: de vrijheidsdrang van de vrouw en haar behoefte aan eerlijkheid en waarheid. Ook haar historische romans hadden een eigentijdse connotatie, al ontging dat de critici die hoogstens een anachronisme zagen.

Marie Anderson is een eenling gebleven, in haar strijd voor vrouwenemancipatie, tegen het geloof, dierenmishandeling en vivisectie, en voor het vegetarisme. Ze zocht geen aansluiting bij de vrouwenbeweging die na 1880 in Nederland op gang kwam, ook omdat die in Duitsland buiten haar gezichtskring viel. Zij vocht in haar eentje voor alles wat zij de moeite waard vond, met rechte rug en opgeheven hoofd.